tentoonstellingen
__ schilderijen__tekeningen en aquarellen__grafiek__nieuws en oud nieuws__bibliografie__biografie__contact

Cornelis Ploos van Amstel

 

 

 

Ruim twee en een halve eeuw geleden werd één van de belangrijkste kunstverzamelaars die Nederland heeft gekend, Cornelis Ploos van Amstel geboren. De ongekende verzameldrift die hij tijdens zijn leven aan den dag legde, heeft Ploos kunnen bevredigen met de financiële opbrengsten die hij verwierf als houthandelaar en uit de handel en makelaardij in schepen en scheepsaandelen. Maar zijn internationale bekendheid verkreeg Ploos van Amstel vooral door zijn collectie tekeningen en door zijn prentuitgaven.


Portret van Cornelis Ploos van Amstel en van Elisabeth Troost, beide door George van der Mijn, ca. 1758
Museum Het Mauritshuis, 's-Gravenhage

In het boek Cornelis Ploos van Amstel - Kunstverzamelaar en prentuitgever uit 1976, samengesteld door Theo Laurentius, prenthandelaar en deskundige op het gebied der grafische technieken, Dr. J.W. Niemijer, toenmalig directeur van het Rijksprentenkabinet, en jhr. G. Ploos van Amstel, de beste kenner van de geschiedenis van het geslacht Ploos van Amstel, wordt uitvoerig ingegaan op Ploos' activiteiten als verzamelaar, tekenaar, ontwerper en uitgever.

Hoe rijk de collectie wel was die Ploos na zijn door achterliet, moge blijken uit de omvangrijke veilingcatalogus van zijn nalatenschap van niet minder dan 626 bladzijden. Vele werken van Jacob de Wit behoorde tot zijn collectie, evenals ongeveer 50 tekeningen en een paar olieverfschilderijen van Rembrandt, een tiental tekeningen van Da Vinci, zo'n 25 werken van Avercamp. Overige kunstenaars waar CPvA grote collecties (tussen de 20 en 60 werken) van bezat, waren: Goltzius, Van Goyen, Luyken, Van Mieris, Van Ostade, Rubens, èn van zijn schoonvader, de acteur en beeldend kunstenaar Cornelis Troost. Verder, uit het buitenland, bezat hij veel werken van groten als Dürer en Holbein uit Duitsland, en vele honderden werken uit Italië en Frankrijk.

In zijn grafische onderneming experimenteerde Ploos met allerlei technieken en materialen. De door hem gemaakte facsimile-drukken brachten de fraaiste bladen der oud-Hollandse tekenaars in beeld, en gaven daarmee tevens een beeld van dat deel van zijn collectie. De etsen zelf werden niet uitsluitend door Ploos vervaardigd. In de loop der tijden had hij verschillende medewerkers, als Schreuder en Körnlein, die de etsen vervaardigden, echter geheel en al onder nadrukkelijk toezicht van Ploos zelve. De daarbij toegepaste technische procédé's - lange tijd een raadsel gebleven - werden bij de totstandkoming van eerdergenoemd boek,en bij de voorbereiding van een tentoonstelling in 1976 in het Rijksmuseum over Ploos'werk, aan een zorgvuldig onderzoek onderworpen. De uitkomst bleek zonder meer verrassend, en toonde aan dat Ploos' gepatenteerde procédé's hun tijd ver vooruit waren.


'De kunstkamer van Cornelis Ploos van Amstel', tekening (detail) van George van der Mijn, 1760
Fondation Custodia (coll. F. Lugt), Parijs

Het onderzoek naar de maatschappelijke, sociale en culturele activiteiten van Cornelis Ploos en zijn gezin en nabije familie resulteerde in het boek Cornelis Ploos van Amstel - Portret van een koopman en uitvinder, geschreven door jhr. G. Ploos van Amstel.

Zoals hiervoor reeds genoemd, bestond Ploos' voornaamste bron van inkomsten uit de houthandel. Voorts had hij belangen in talrijke houtzaagmolens en trad hij als makelaar op bij vele kunstveilingen. Tal van instellingen en genootschappen steunde hij door zitting te nemen in besturen en directies, of door zijn lidmaatschap. Zo was hij mede-oprichter van en één van de eerste leden van Felix Meritis. Van zijn hand verscheen menige oratie of verhandeling op het terrein van de kunsttheorie. Daarnaast correspondeerde hij met talrijke geleerden en kunstenaars in binnen- en buitenland, daar hij grote prijs stelde in het voorleggen van, en discussiëren over, zijn theoriën over met name de betekenis van de kunst. Verder droeg hij ook in artistiek opzicht bij aan vele publicaties: zo was hij, behalve de belangrijkste financier, de maker van de titelafbeelding van het boek 'Amsterdam in zyne Opkomst' van J. Wagenaar.

Een groot geestverwant en vriend vond Cornelis in zijn broer Jacob. Jacob was arts, maar verlegde zijn aandacht later naar de lettergieterijen die hij in de loop der jaren had overgenomen. Jacob en Cornelis verschilden sterk van elkaar, zoals werd opgemerkt in een brief van beider kunstvriendin Betje Wolff : "...Cees Ploos (=Cornelis) zei eens: Juffrouw Wolff kan zo hartelijk lachen, mijn broer Jacob lacht veel, ik lach nooit. Dat wilde zeggen: Juffrouw W. is een malloot, Jacob is een gek, maar ik ben de wijsheids Salomons...".

Zijn verzameldrift beperkte zich niet tot de teken- en etskunst. Ploos verzamelde uiterst fanatiek munten, en ook zijn collectie sculpturen, voornamelijk werken uit Duitsland en Italië, was en is zeer de moeite waard.

Ploos overleed in 1798 aan 'verval van krachten', na een langere periode van ziekte en vermoeidheid, en werd begraven in graf nr. 241, bij zijn eerste vrouw Elizabeth Troost, in de Oude Kerk te Amsterdam, vlakbij het door hem ontworpen herdenkingsmonument voor Joost van den Vondel.

Cornelis Ploos van Amstel - Kunstverzamelaar en prentuitgever

Th. Laurentius, Dr. J.W. Niemeijer, Jhr. G. Ploos van Amstel ; 392 pag., ill., foto's, tek. Uitgave van Van Gorcum & Co, Assen, 1980

Cornelis Ploos van Amstel - Portret van een koopman en uitvinder
Jhr. G. Ploos van Amstel ; 204 pag., ill., foto's, tek. Uitgave van Van Gorcum & Co, Assen, 1980

Naast bovengenoemde monografieën, wordt in onderstaande boeken ook aandacht besteed aan de rol van Ploos van Amstel als vooraanstaand collectioneur van zijn tijd.

Hartstochtelijk Verzameld: 18de-eeuwse Hollandse verzamelaars van tekeningen en hun collecties

M.C. Plomp (proefschrift); 326 pp., 192 ill. in zw/w. Uitgave van Thoth en Fondation Custodia, 2002

Hartstochtelijk Verzameld: Beroemde tekeningen in 18de-eeuwse Hollandse collecties

M.C. Plomp, C. van Tuyll van Serooskerken, e.a. (catalogus bij tentoonstelling); 260 pp., 160 ill. in kleur. Uitgave van Thoth en Fondation Custodia, 2002

(c) ploos van amstel